TRỒNG LÚA MÙA, XƯA VÀ NAY – P.1

Trâu cày ruộng trước khi greo mạ

Với góc nhìn hiện nay thì trồng lúa mùa không khó. Nhưng để có được kỹ thuật trồng lúa mùa như những năm 1970s là cả một quá trình dài tích lũy, đúc kết kinh nghiệm xương máu của ông cha ta. Dân gian có câu: mất mùa một năm nghèo ba năm. Bởi mỗi năm 12 tháng, ba trăm sáu mươi lăm ngày chỉ trồng được có một vụ lúa thôi nên sự năng động sáng tạo, cải tiến gì cũng phải từng chút, từng chút một, để rồi một cách làm, một động tác, một mốc thời gian… trong sản xuất lúa mùa đều có ý nghĩa và một giá trị văn hóa nhất định của nó.

Giống Lúa Mùa - Nếp Than
Giống Lúa Mùa – Nếp Than
Giống lúa mùa - Trắng tép - Một bụi
Giống lúa mùa – Trắng tép – Một bụi
Giống lúa mùa - Chim rơi - Ba bụi
Giống lúa mùa – Chim rơi – Ba bụi

Sau khi ăn Tết xong, việc nhà nông nhớ tới đầu tiên là đi rải rơm đám mạ. Đám mạ thường được chọn ở một góc ruộng, cũng có người thích chọn ở giữa để tiện cho việc dăm mạ ra các phía sau này. Nơi được chọn làm đám mạ thường bằng phẳng hơn những nơi khác. Sau khi rải, sương mỗi đêm thấm vào làm rơm nặng dần, chờ đến khi rơm xẹp xuống sát góc rạ thì đốt. Trể lắm cũng phải đốt khi trời vần vũ chuẩn bị những đám mưa đầu mùa. Khi đốt rơm đám mạ lửa thường cháy lan cả ngoài ruộng. Nhiều người rủ nhau cùng đi đốt sẽ tạo thành cảnh đốt đồng để rồi đi vào thơ, vào nhạc thành ký ức của người quê.

Việc đốt rơm đám mạ trước tiên là để cháy hết những phần ra trên mặt đất, nếu không sau này rễ mạ bám vào đó, người nhổ đập không ra, người cấy rẻ mạ cũng khó khăn; thứ hai là lớp tro nằm lại trong đất vừa làm phân cho mạ, vừa làm cho nước đạm mạ trong, sau khi gieo cây mạ mọc lên dễ dàng không cần phải tát khô; thứ ba là tồn dư sâu bệnh, cỏ dại cũng được khử đi.

Gieo mạ lúa mùa
Gieo mạ lúa mùa
Mạ lúa mùa chuẩn bị đem cấy
Mạ lúa mùa chuẩn bị đem cấy

Xong việc đám mạ là đến việc chọn lúa giống. Thường thì nông dân mình hay lấy lúa của mình để làm giống. Cách chọn là lấy lúa cội dưới chân ghế đập lúa hốt vào bao phơi riêng, cất giữ riêng; người kỹ hơn thì lựa từng bó, ôm bó lúa lên, thấy bông nào dài hơn bình thường hoặc bông nào hột lúa có đuôi thì rút ra cho qua bên lúa thịt, xong để bó lúa qua một bên, lựa đến bó khác. Tùy theo diện tích đất mình có mà lựa cho đủ giống theo cách tính bình quân là: 25 tầm bo là 100 bó, đập ra được 4 giạ lúa, mỗi giạ lúa gieo mạ cấy được 4 công với mật độ cấy 9-10 cây cho 1 tầm 3 m. Nếu nhà có 10 công ruộng thì chuẩn bị 2,5 giạ lúa giống là đã có trừ hao. Trong trường hợp giống đã làm nhiều năm, thấy giống ruộng khác trúng hơn, ngon cơm hơn thì phải sớm gặp người ta để chia lại lúa giống, nhưng chia của người nào thì phải để ý người đó có để giống kỹ không, coi chừng về cấy xong, lúc trổ lộn xộn, tùm lum giống là thất bại.

Cấy lúa mùa
Cấy lúa mùa

Có giống rồi phải lo đi kêu trâu cày. Người có trâu chắc chắn là có ruộng, người có ruộng chưa chắc có trâu. Một cặp trâu trưởng thành mỗi năm cày được khoảng 50 công. Trâu cái thường làm tốt hơn trâu đực, trâu đực khi trưởng thành cổ to lên, gọi là trâu cổ. Mười con trâu cổ thì chứng hết 9 con nên khó xài, để trâu cổ trở nên thuần tính, biết nghe lời hơn người ta phải thiến nó. Theo dân gian khi thiến trâu người ta không cắt hết mà chừa lại một ít nên trâu đực vẫn còn giao phối được (có người nói trâu chưa thiến khi giao phối đẻ ra con lông màu đen đậm, trâu thiến rồi giao phối đẻ ra lông màu đen xám – người viết chưa có điều kiện kiểm chứng). Nhân đây cũng muốn nói thêm, trâu mới sinh ra gọi là trâu nghé, đến khi được 2 tuổi bắt đầu cho tập làm quen với ách (dụng cụ tròng lên cổ trâu để kéo cày), 3 tuổi trở lên là xài được. Nếu huấn luyện trể quá thường khó dạy hơn. Trâu đực 5 tuổi trở lên là bắt đầu lên cổ, trâu cái 5 tuổi trở lên cũng bắt đầu sinh sản được. Thông thường trâu chỉ đẻ một con, lâu lâu cũng có trường hợp sinh đôi. Con trâu nào cũng được đặt tên, khi trâu đã quen tên của mình thì bạn trâu và chủ trâu thuận tiện hơn khi chăn thả cũng như trong lúc cày, trục. Cày mướn cho người khác bao gồm cả trục 1 tác chiếc (1 quận hoặc 1 lượt) để chủ đất làm cỏ (chế, lạng bằng phảng) và 1 tác đôi (2 quận hoặc 2 lượt) trên cùng một vị trí để chủ ruộng bắt đầu cấy. Nếu chủ trâu có ruộng ít thì lãnh cày nhiều, nếu có ruộng nhiều thì lãnh cày ít sao cho vừa với sức trâu. Một công đất cày đến mùa lúa chín chủ đất phải trả chủ trâu là 2 giạ lúa.

Trâu cày ruộng trước khi greo mạ
Trâu cày ruộng trước khi greo mạ

Nói đến trâu cày không thể không nói đến người giữ trâu, hồi đó gọi là bạn trâu. Hoa mỹ thì gọi là mục đồng, bình dân thì gọi là người giữ trâu, chửi rủa thì gọi là đồ chăn trâu… Thời gian làm bạn trâu được tính theo đơn vị là năm. Hết giao kèo một năm nếu không giao kèo tiếp thì nghỉ. Bạn trâu được trả công bằng lúa và tùy theo năng lực làm việc. Những đứa trẻ chỉ biết tắm rửa, dắt trâu đi ăn thì một năm chỉ khoảng 15-20 giạ, ăn cơm chủ, mỗi năm được một bộ đồ. Nếu trâu mập mạp, sạch sẽ thì được khen, trâu gầy còm sẽ bị rầy la, thậm chí trừ lương. Người lớn hơn, ngoài việc chăn dắt còn cầm cày, cầm trục và làm tiếp chủ những công việc đồng áng khác thì 25-30 gia một năm. Giỏi hơn nữa, có khi được 50 giạ một năm. Những người có trâu nhiều, sau khi ngoài đồng lúa đã cấy xong, không nơi chăn thả phải mướn người len trâu (tức là đem trâu đi những cánh đồng xa, còn hoang vắng có thức ăn cho qua lúc khó khăn – còn gọi là mùa len trâu). Người len trâu giỏi thường nhận vài chục cho đến cả trăm con từ nhiều chủ. Đến khi lúa chín thì đem trâu về, trâu nhà nào chủ nấy đến nhận và trả tiền công cho người len. (còn tiếp)

Leave a Reply